Exoskeletten in de schoonmaak: wat onderzoek zegt over fysieke belasting en verzuim

Een exoskelet is een draagbare constructie die een deel van het lichaam ondersteunt, meestal de schouders of de onderrug. In de schoonmaak, waar het werk fysiek zwaar is en het verzuim hoog, klinkt dat als een uitkomst. Volgens voorlopige CBS-cijfers was het verzuim bij schoonmaakbedrijven in het tweede kwartaal van 2026 7,1 procent, tegen 5,4 procent in alle bedrijfstakken.

Onderzoek laat een gemengd beeld zien. Een exoskelet kan de spierbelasting bij een specifieke taak verlagen, maar het effect hangt sterk af van het werk. Bij glazenwassers met een telescoopsteel namen twee geteste schouderexoskeletten maar een klein deel van de belasting weg. Bewijs dat exoskeletten op lange termijn klachten of verzuim voorkomen, ontbreekt.

Voor schoonmaakbedrijven betekent dat: eerst de bron aanpakken, en een exoskelet hooguit proberen voor één afgebakende taak.

Hoe zwaar is schoonmaakwerk? De cijfers

In de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden (NEA) van TNO en CBS zei in 2025 60,6 procent van de werknemers met het beroep schoonmaker, in alle sectoren, dat ze regelmatig repeterende bewegingen maken. Over alle werknemers was dat 28,0 procent. Verder zet 28,9 procent van de schoonmakers regelmatig veel kracht (alle werknemers: 19,7 procent) en werkt 17,8 procent in een ongemakkelijke houding (9,6 procent).

Het verzuim bij schoonmaakbedrijven (SBI 812) was in 2025 7,1 procent, tegen 5,4 procent in alle bedrijfstakken. In het eerste kwartaal van 2026 liep het op tot 8,4 procent, tegen 5,8 procent landelijk. De cijfers over 2026 zijn voorlopig.

Wat zegt onderzoek over exoskeletten in de schoonmaak?

Rompexoskeletten ondersteunen de rug bij bukken en tillen, schouderexoskeletten de armen bij werk boven schouderhoogte. Passieve werken met veren, actieve met motoren. Volgens een overzicht van TNO uit 2020 kan een passief rompexoskelet de spieractiviteit bij licht voorover buigen tot 40 procent verlagen. Maar bij het optillen van 20 kilo van de grond levert het maar een tiende van de kracht die de onderrug nodig heeft.

Twee studies uit 2023 keken naar schoonmaakwerk zelf, met een verschillende uitkomst:

• Ramen en plafonds. Italiaanse onderzoekers lieten schoonmakers ramen en plafonds reinigen met een steel boven het hoofd, met en zonder een armexoskelet met veren. Met het exoskelet daalde de totale spieractiviteit in de schouder met ongeveer 17 procent, en de ervaren inspanning ook. De schoonmakers gaven gebruiksgemak en acceptatie gemiddeld een 5,5 op 7.
• Glazenwassers. In opdracht van de RAS vergeleken vhp human performance en TNO hulpmiddelen bij het werken met het telescopisch wassysteem. De twee geteste exoskeletten namen maar een klein deel van de schouderbelasting weg; een waspak, een prismabril en werken vanuit een hoogwerker hadden meer effect. Het advies: "Passieve schouder-exoskeletten zijn minder geschikt om effectief ondersteuning te bieden bij glasbewassing met het telescopisch wassysteem."

Breder onderzoek is voorzichtig. Een overzichtsstudie van de University of Southampton uit 2025, op basis van 49 publicaties, vond dat exoskeletten de spierbelasting bij herhalende of statische taken verlagen, maar dat ongemak, pasvorm, warmte en beperkte bruikbaarheid bij bewegelijk werk het gebruik remmen. De onderzoekers vragen om studies over langere tijd. TNO schreef in 2020 al: "Zolang er nog geen RCT’s met exoskeletten zijn uitgevoerd, is iedere claim dat een exoskelet zou leiden tot positieve gezondheidseffecten ongegrond."

Waarom een exoskelet niet de eerste maatregel is

TNO ziet een exoskelet niet als bronaanpak: het neemt de belasting niet weg, maar probeert de gevolgen te verkleinen. Daarmee valt het in een van de laatste categorieën maatregelen die een werkgever kan nemen. TNO waarschuwt ook dat gebruikers sneller of zwaarder kunnen gaan werken, waardoor de winst teniet kan worden gedaan.

De Arbocatalogus van de schoonmaakbranche volgt dezelfde volgorde, de arbeidshygiënische strategie. Eerst neem je het risico weg bij de bron, bijvoorbeeld door robotisering. Dan volgen collectieve maatregelen zoals hulpmiddelen en taakroulatie, en daarna persoonsgebonden maatregelen zoals training en instructie. De catalogus bevat concrete afspraken: niet langer dan 60 minuten per dag knielen, doeken niet uitwringen maar met microvezel werken, en materialen die in hoogte verstelbaar zijn en goed worden onderhouden.

Ergocoaching en techniek bij de bron

Wat wel helpt, is begeleiding op de werkvloer. In een pilot uit 2024 voor de RAS, met schoonmakers in het Erasmus MC, bleek ergonomisch werken na een korte leerperiode niet meer tijd te kosten. Medewerkers die regelmatig coaching kregen, pasten ergonomische werkmethoden beter toe dan collega's die alleen een training volgden. Sommigen ervoeren de coaching wel als controle.

Ook techniek kan de bron aanpakken, zoals een robot die grote vloeren schrobt. Op Interclean Amsterdam 2026 won een schrobzuigmachine de hoofdprijs, omdat die volgens de jury de fysieke belasting sterk vermindert; zie ons beursverslag en schoonmaakrobots in 2026.

Wat betekent dit voor schoonmaakbedrijven?

1. Breng de zwaarste taken in kaart. Gebruik de RI&E: waar wordt boven schouderhoogte gewerkt, geknield of steeds dezelfde beweging gemaakt?
2. Pak eerst de bron aan. Machines, robots, microvezel, verstelbare materialen en een haalbaar werktempo.
3. Organiseer afwisseling. Taakroulatie en goede materiaalwagens verdelen de belasting.
4. Train en coach. Een ergocoach op de werkvloer werkt beter dan alleen een cursus.
5. Test een exoskelet alleen voor één taak. Laat het vrijwillig dragen, let op comfort, warmte en aan- en uittrekken, en controleer of het werk er niet sneller of zwaarder door wordt.
6. Volg verzuim en klachten. Zo zie je of een maatregel echt verschil maakt.

Veelgestelde vragen

Helpt een exoskelet tegen rug- en schouderklachten bij schoonmakers? Op korte termijn kan een exoskelet de spierbelasting bij een specifieke taak verlagen. Dat het klachten op lange termijn voorkomt, is niet aangetoond: studies over langere tijd ontbreken nog.

Hoe hoog is het ziekteverzuim in de schoonmaak? Bij schoonmaakbedrijven was het verzuim volgens het CBS 7,1 procent in 2025, 8,4 procent in het eerste kwartaal van 2026 en 7,1 procent in het tweede kwartaal (voorlopig). Over alle bedrijfstakken was dat 5,4, 5,8 en 5,4 procent.

Welke maatregelen tegen fysieke belasting gaan voor? Eerst de bron, dan collectieve maatregelen zoals hulpmiddelen en taakroulatie, daarna persoonlijke maatregelen zoals training. Zo staat het in de Arbocatalogus van de branche.